Ivan Moscovich

Ivan Moscovich 1926'da, o zamanki Yugoslavya'nın bir şehri olan Novi Sad'da doğdu. Yahudi anne babası Macaristanlıydı. Ünü, bugün bile olumlu sayılan pek çok oyun ve eğitici oyuncak icat etmesinden gelir. Geçen yıl, 2023'te, 96 yaşında öldü.

1943'te Auschwitz'e, Bergen-Belsen'e ve iki kampa daha kapatıldı. Savaşın sonuna kadar sağ kaldı, toparlanmak için bir süre İsveç'te yaşadı, öğrenimini Belgrad Üniversitesi'nde bitirdi ve İsrail'e yerleşti.

95 yaşında New York'taki Ulusal Matematik Müzesi'nde bir sanat sergisi açtı. Figürler mekanik olarak ve matematik kurallarıyla yapılmıştı.

İnsanla makine arasındaki işbirliğiyle yapılmış sanat eserleri. Bu eserler Ivan Moscovich'in icat ettiği 'Harmonograf' adlı bir makineyle yapıldı; kendisi de matematik sanatına derinden bağlıydı.

Bu makinenin önemli bir özelliği, hiçbir figürün birbirine benzememesi, her birinin bağımsız olmasıdır. Ivan Moscovich'in matematik sanatına bu ilgisi biraz tuhaf görünüyor; çünkü matematik var olan her şeyi kesinlikle analiz edip sınıflandırmamıza yardım eder. Ama Prof. Marshall McLuhan'a (interneti keşfedilmesinden 30 yıl önce öngörmüş Kanadalı bir Yahudi) göre sanat, yapılabilecek her şeyi üretmektir.

İsrail'de bilim araştırmacısı olarak çalıştı ve 1964'te Tel Aviv'de 'Bilim ve Teknoloji' müzesini kurdu. Bu müze çok uzun yaşamasa da, San Francisco'daki 'Exploratorium' ve Manhattan'daki 'MoMath' gibi bilim müzelerinin bütün dünyada açılmasına yol açtı. Bu ünlü merkezin dışında eserleri Berlin'in, Londra'nın ve daha pek çok başkentin müzelerini süsledi. Bu sergiler sayesinde Holokost'un pek farkında olmayan bugünün kuşakları bu konuyla, hele bu kadar az kalan bu hayatta kalanlar aracılığıyla ilgilenmeye başlıyor. Eserleri 4 yaşındaki çocuklardan 104 yaşındakilere kadar neredeyse herkesin ilgisini çekti. Moscovich, 'matematiğin, bilimin ve sanatın bu kadar uyumlu bir biçimde karışması nadir bir şeydir' diyor.

Yıldızı, Los Angeles'ta bir Çin lokantasında tatlı niyetine yediği bir kurabiyenin içinden çıkan bir kâğıttaki şu öğütle parladı: 'Fikirlerini sat, çünkü hiç kuşkusuz kabul edilecekler.' Matematik, bilim ve sanata dayanan oyunlar ve oyuncaklar icat etmeye böyle başladı. Ama şunu eklemeyi de unutmuyor: 'Hayatta her şey birbirine bağlıdır. Auschwitz'de, Bergen-Belsen'de ya da öteki kamplarda olmasaydım ve umudum, yaşamak için bir amacım olmasaydı, aynı Moscovich olur muydum bilmiyorum. Savaştan sonra 43 yaşında intihar eden Primo Levi'nin yaşadığı belirtilerin aynısını ben de yaşadım. Ama ben kurtuldum, çünkü içimi dökmeye ihtiyacım vardı ve bu beni bir mucit yaptı.'